ประเพณีบุญหลวง และการละเล่นผีตาโขน

 
ต้นกำเนิดผีตาโขน

• การแห่ผีตาโขนเกิดขึ้น เมื่อครั้งที่พระเวสสันดร และนางมัทรี

ออกจากป่ากลับสู่เมือง บรรดาผีป่าอาลัยรัก

จึงพาแห่แหนแฝงตัวตนมากับชาวบ้าน

เพื่อมาส่งทั้งสองพระองค์กลับเมือง เรียกกันว่า "ผีตามคน" 

หรือ"ผีตาขน" จนกลายมาเป็น "ผีตาโขน" อย่างในปัจจุบัน 
 

ชนิดของผีตาโขน  

• ผีตาโขน ในขบวนแห่จะแยกเป็น 2 ชนิดคือ

ผีตาโขนใหญ่ และผีตาโขนเล็ก

• ผีตาโขนใหญ่  

เป็นหุ่นรูปผีทำจากไม้ไผ่สานมีขนาดใหญ่กว่าคนธรรมดาประมาณ 2

เท่า ประดับตกแต่งรูปร่างหน้าตาด้วยเศษวัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น

เวลาแห่ คนเล่นจะเข้าไปอยู่ข้างในตัวหุ่น  แต่ละปีจะทำผีตาโขนใหญ่

เพียง 2 ตัว คือ ผีตาโขนชาย 1 ตัว และหญิง 1 ตัว  

สังเกตจากเครื่องเพศปรากฏชัดเจนที่ตัวหุ่น  ผู้ที่มีหน้าที่ทำผีตาโขนใหญ่

จะมีเฉพาะบุคคลเท่านั้น เพราะคนอื่นไม่มีสิทธิ์ทำ  การทำก็ต้องได้รับ

อนุญาตจากผีเจ้าก่อน ถ้าได้รับอนุญาตแล้วต้องทำทุกปี 

หรือทำติดต่อกันอย่างน้อย 3 ปี 

• ผีตาโขนเล็ก 

ผีตาโขนเล็กเป็นการละเล่นของบุคคลทั่วไป

เด็กเล็ก วัยรุ่น ผู้ใหญ่ ไม่ว่าผู้หญิง หรือผู้ชาย

เข้าร่วมสนุกได้ทุกคน เป็นการเล่นค่อนข้างผาดโผน และซุกซน  

การแต่งกายผีตาโขน 

• ผู้เล่นจะแต่งกายคล้ายผี หรือปีศาจ ใส่หน้ากากขนาดใหญ่   

โดยเอาก้านทางมะพร้าวที่แห้ง นำมาตกแต่งเป็นหน้ากาก

เจาะช่องตา จมูก ปาก และใบหู นำเอาหวดนึ่งข้าวมาทำหัว

แต่งแต้มสีสันลวดลายให้น่าดู

ชุดที่สวมใส่ทำมาจากเศษผ้าหลากหลายสีมาเย็บต่อกัน 

• งานประเพณีผีตาโขนเป็นงานบุญใหญ่

ซึ่งเรียกกันว่า "งานบุญหลวง" จัดขึ้นที่วัดโพนชัย อ.ด่านซ้าย

โดยมีการละเล่นผีตาโขน มีการเทศน์มหาชาติ  

มีการทำบุญพระธาตุศรีสองรัก และงานบุญต่างๆเข้ามาผสมอยู่

รวมๆ กัน  จึงมีการจัดงานกัน 3 วัน  

• วันแรก 
เริ่มพิธีตอนเช้า 04.00-05.00 น.  

คณะแสนหรือข้าทาสบริวารของเจ้าพ่อกวน

จะนำอุปกรณ์ มีด ดาบ หอก ฉัตร พานดอกไม้ ธูปเทียน  

ขันห้าขันแปด(พานดอกไม้ 5 คู่ หรือ 8 คู่)

ถือเดินนำขบวนไปที่ริมแม่น้ำหมัน

 เพื่อนิมนต์พระอุปคุตต์ พระผู้มีฤทธานุภาพมาก

และมักเนรมิตกายอยู่ในมหาสมุทร เพื่อป้องกันภัยอันตราย

และให้เกิดความสุขสวัสดี เมื่อถึงแล้วผู้อันเชิญต้องกล่าวพระคาถา

และให้อีกคนลงไปในน้ำ งมก้อนหินใต้น้ำขึ้นมา

ถามว่า "ใช่พระอุปคุตต์หรือไม่" ผู้ที่ยืนอยู่บนฝั่งตอบว่า "ไม่ใช่"

พอก้อนหินก้อนที่ 3 ให้ตอบว่า "ใช่ นั่นแหละพระอุปคุตต์ที่แท้จริง"

เมื่อได้พระอุปคุตต์มาแล้ว ก็นำใส่พาน 

แล้วนำขบวนกลับที่หอพระอุปคุตต์  ทำการทักขิณาวัฏ 3 รอบ

มีการจุดพลุ และจุดประทัด มากมายเสียงดังไปทั่ว 

ซึ่งช่วงเวลานั้น บรรดาผีตาโขนที่ตั้งขบวนรอ อยู่ตามที่ต่างๆ

ก็จะออกมาร่วมขบวน ตามความศรัทธา ด้วยความยินดีปรีดา  

• วันที่สอง 

เป็นพิธีแห่พระเวส ในขบวนประกอบด้วย พระพุทธรูป 1 องค์

พระสงฆ์ 4 รูป นั่งบนแคร่หามตามด้วย  เจ้าพ่อกวน นั่งอยู่บนกระบอก

บั้งไฟ ท้ายขบวนเป็นเจ้าแม่นางเทียม กับบริวาร ชาวบ้าน

และผีตาโขน  เดินตามเสด็จไปรอบเมือง ก่อนตะวันตกดิน  

สำหรับคนที่เล่นเป็นผีตาโขนใหญ่ ต้องถอดเครื่องแต่งกายผีตาโขนใหญ่

ออกให้หมด และนำไปทิ้งในแม่น้ำหมัน ห้ามนำเข้าบ้าน

เป็นการทิ้งความทุกข์ยากและสิ่งเลวร้ายไป  

รอจนปีหน้าฟ้าใหม่แล้วค่อยทำเล่นกันใหม่  

• วันที่สาม  

ที่วัดโพนชัย เพื่อเป็นการสร้างกุศลและเป็นมงคลแก่ชีวิต  

"ชาวด่านซ้าย..ยินดีต้อนรับ..ค่ะ"